સૌરાષ્ટ્રની સંસ્કારભૂમિ અને ‘છોટી કાશી’ તરીકે ખ્યાતનામ જામનગરની ધરા માત્ર કલા, સાહિત્ય કે આયુર્વેદની જ નહીં, કિન્તુ વિજ્ઞાનના ગૂઢ રહસ્યોને તાગનારા પ્રજ્ઞાવાન મનીષીઓની પણ જનની રહી છે. આ પુણ્યભૂમિના ખોળે ૧૦ એપ્રિલ ૧૯૦૯ના રોજ જન્મેલા ડૉ. નૌતમ ભગવાનલાલ ભટ્ટ (ડૉ. એન. બી. ભટ્ટ) એવું જ એક ઝળહળતું નામ છે, જેમણે પોતાના અગાધ જ્ઞાન અને સંશોધન થકી ભારતવર્ષના સંરક્ષણ તથા ભૌતિક વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં યુગપ્રવર્તક પ્રદાન કર્યું.
જામનગરની ગલીઓમાં શૈશવ વિતાવી, પ્રાથમિક શિક્ષણના સંસ્કાર સિંચન સાથે તેમણે જ્ઞાનયાત્રાનો આરંભ કર્યો. જિજ્ઞાસાની તીવ્ર જ્યોત તેમને ભારતીય વિજ્ઞાન સંસ્થાન (IISc, બેંગ્લોર) સુધી દોરી ગઈ, જ્યાં તેમને નોબેલ વિભૂતિ સર સી. વી. રામનનું સાન્નિધ્ય અને માર્ગદર્શન સાંપડ્યું. જ્ઞાનની ક્ષિતિજો વિસ્તારતાં તેમણે અમેરિકાની જગવિખ્યાત ‘મેસેચ્યુસેટ્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ટેકનોલોજી’ (MIT) માંથી વિજ્ઞાનમાં ડૉક્ટરેટ (Sc.D.) ની સર્વોચ્ચ ઉપાધિ પ્રાપ્ત કરી. એક દેશી રજવાડાના સીમાડા ઓળંગીને વિશ્વના સર્વોચ્ચ જ્ઞાનપીઠ સુધી પહોંચવાની તેમની આ સાધના સ્વયં એક પ્રેરણાદાયી મહાકાવ્ય સમાન છે.
ડૉ. ભટ્ટ ભારતમાં ‘ધ્વનિ ભૌતિકશાસ્ત્ર’ (Acoustics) ના આદ્ય પ્રણેતા બન્યા. તેમણે માત્ર શુષ્ક સિદ્ધાંતોનું જ નહીં, પરંતુ ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતના નાદબ્રહ્મ—વીણા, તાનપુરા અને મૃદંગના સૂર-તરંગોનું અદભુત વૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષણ કર્યું. વાસ્તુ-ધ્વનિશાસ્ત્ર અને ધ્વનિ-પ્રદૂષણ નિયંત્રણમાં તેમના મૌલિક સંશોધનો ચિરંજીવ રહ્યા.
સ્વાતંત્ર્યોત્તર ભારતના સંરક્ષણ ક્ષેત્રને આત્મનિર્ભરતાનું કવચ પૂરું પાડવામાં તેમનો ફાળો સીમાચિહ્નરૂપ રહ્યો. DRDO ની પ્રતિષ્ઠિત ‘સોલિડ સ્ટેટ ફિઝિક્સ લેબોરેટરી’ (SPL) ના સ્થાપક નિયામક તરીકે તેમણે ભારતમાં સેમિકન્ડક્ટર અને રડાર ટેકનોલોજીનો મજબૂત પાયો નાખ્યો. અગાધ સાગરમાં દેશની સરહદો સાચવતી નૌકાદળની સબમરીન માટે ધ્વનિ તરંગો આધારિત ‘સોનાર’ (SONAR) પ્રણાલીના વિકાસમાં પણ તેમનું વિશિષ્ટ માર્ગદર્શન નિર્ણાયક બન્યું.
વિજ્ઞાન અને રાષ્ટ્રસેવાની આ અવિરત તપસ્યાને અંજલિ આપતાં ભારત સરકારે ૧૯૬૯માં તેમને ‘પદ્મશ્રી’ ના રાષ્ટ્રીય અલંકરણથી વિભૂષિત કર્યા.
વિશ્વભરમાં કીર્તિની સુવાસ ફેલાવવા છતાં ડૉ. ભટ્ટના અંતરમાં માતૃભૂમિ જામનગર અને કાઠિયાવાડી સંસ્કારો સદૈવ ધબકતા રહ્યા હતા. યશના શિખરે પહોંચીને પણ તેમની નમ્રતા અકબંધ હતી ; વતનમાં પધારી તેઓ સદાય નવયુવાનોના માનસમાં વૈજ્ઞાનિક અભિગમની જ્યોત પ્રગટાવતા રહ્યા. વિજ્ઞાન અને સંસ્કૃતિનો આવો અપૂર્વ સમન્વય વિરલ હોય છે. જામનગરના આ સપૂતની જીવનગાથા રાષ્ટ્ર અને વિજ્ઞાન જગત માટે સદાય માર્ગદર્શક દીવાદાંડી બની રહેશે.
ટિપ્પણીઓ નથી:
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો